Letrart

‘E rritura’ dhe fëmija brenda nesh

Nga  | 

13151469_10153771466474563_1226778714930091340_n

Intervistë me shkrimtaren e njohur italiane Chiara Gamberale, për librat e saj të fundit sjellë në shqip, veçanërisht për librin ‘shërues’: “Çdo ditë nga 10 minuta”, bestseller- in që ka arritur rekord shitjesh në vendin e saj të lindjes por, edhe në Europë.

Nga Silvi Bakiri

Chiara është nga ato njerëz që me ç’tregon edhe vetë ka qenë paksa ‘kundër-rrymës’ dhe weird që në fëmijërinë e saj; fëmija që lindi mes historive dhe për të treguar histori, duke e kthyer këtë me kalimin e kohës në një profesion të vërtetë. Që prej moshës 20- vjeçare kur botoi romanin e saj të parë ajo ishte një vajzë e lëvizshme, hiperaktive, që vetëm kur merrte lapsin a stilolapsin në dorë, qetësohej disi. Tashmë, Chiara Gamberale një shkrimtare e afirmuar, e njohur në Itali por edhe në shumë vende të botës, në të cilat janë përkthyer romanet e saj. Dhe këtu po flasim për plot 19 gjuhë, duke përfshirë edhe kinezçen!

Në një kafe mëngjesi diku, në një bar të Tiranës, Chiara na rrëfen kënaqësitë por, edhe frikërat, përmes librave të saj, të gjitha me një dozë të lartë sinqeriteti, që e bëjnë atë një personalitet të fortë por edhe kompleks.

Dy librat përkthyer në shqip prej Shtëpive Botuese “Pegi” dhe “Toena”, përkatësisht: “Dritat në shtëpitë e të tjerëve” dhe “Çdo ditë nga 10 minuta” rrëfejnë histori që prekin tema delikate të kohëve moderne.

 

Kush është Chiara në realitet? Si do ta përshkruaje veten?

Kush është Chiara? Bo. Nuk e di. Shiko, unë që në moshë shumë të vogël isha një fëmijë tepër i shqetësuar. Më pëlqente kur më tregonin histori. Kuptova shumë shpejt që kjo ishte e vetmja gjë që ma qetësonte stuhinë që ndjeja përbrenda. Por, edhe gjyshja ime kur më tregonte si e kish njohur gjyshin, më interesonte shumë të dëgjoja historinë… dhe prandaj, pak më vonë, mësova të lexoja vetë. Kur mbusha 7 vjeç e gjysmë, (kështu të paktën është e shkruar në një fletore të vogël që mbaja në atë kohë), provova të shkruaja le të themi ‘romanin’ tim të parë, dhe që prej atij çasti nuk ndalova më. Në një farë pike, ajo që kishte qenë një ‘kalim kohe’ u kthye në profesionin tim. Romani i parë doli kur unë kisha mbushur 20 vjeç. Ky, në fakt, ishte një çast i mrekullueshëm! Për mua ishtë oguri që më orientoi jetën më pas. Por, është edhe paksa e ngatërruar, sepse nëse pasioni yt i madh bëhet puna jote, duhet të bësh kujdes të mbash gjallë zjarrin e pasionit, në mënyrë që puna të mos shndërrohet thjesht në një punë. Përgjatë këtij çasti tensionimi është zhvilluar gjithë puna ime e mëpasshme; romanët e mi, që janë njëmbëdhjetë. Në shqip janë publikuar dy prej tre romaneve që për mua janë më të dashurit. I treti është romani që sapo ka dale në Itali, me titull “Adesso” (“Tani”).

 

Ç’është letërsia për ty: Rizbulim i realitet apo arratisje prej tij?

Letërsia është një mjet i madh! Pë mua; është mjeti im për t’u arratisur prej realitetit, për ta kuptuar më mire dhe më pas për t’u rithyer në të (realitet) me më shumë mjete. Unë e bëj këtë si kur lexoj, ashtu edhe kur shkruaj.

 

 Ndihesh më e qetë pasi ke shkruar diçka? Pse?

Unë i besoj gjithmonë asaj që shkruaj, një pyetje. Nuk dhuroj asnjëherë përgjigje në romanët e mi. Kështu që kur dal prej të shkruarit, gjithmonë kam mësuar diçka. Kthehem gjithnjë me një zbulim dhe për rrjedhojë patjetër që ndihem më e qetë. Kam zbuluar edhe veten ndërkohë. Unë besoj se nëse një shkrimtar nuk i zbulon vetes diçka gjatë të shkruarit, nuk mund t’i zbulojë dot gjë të tjerëve. Librat e realizuar ‘ashtu’, në tavolinë, gjithmonë kutërbojnë falsitet. Në librin “Çdo ditë nga 10 minuta”, protagonistja luan me veten një lojë për të ‘mashtuar’ mendjen e saj, e cila është një mendje obsesive, ashtu siç bëhet obsesive çdo mendje kur pëson një traumë. Ajo luan çdo ditë për 10 minuta, duke bërë diçka që nuk e ka bërë kurrë më parë. Përgjatë rrugëtimit të këtij personazhi, ndërsa shkruaja, kuptova se kjo ishte e mundur… Për çfarë shërbente kjo lojë? Siç thotë një shprehje: “La mente mente.” (“Mendja gënjen.”). Mendja na komandon. Në “10 minutat” ndodh e kundërta: Jemi ne që e ‘gënjejmë mendjen’ duke i thënë: “Spostohu pak, po fus pak jetë brenda teje për t’i dhënë ajër kokës.” Është një lojë që nis me nënvetëdijen. Unë besoj fort se gjithçka fillon dhe përfundon në të pandërgjegjshmen tonë, duke përfshirë këtu edhe të shkruarin natyrisht. Madje, edhe zbulimet prej andej kalojnë.

 

Duket sikur shkrimtarët duan në një fare mënyre të na mësojnë ‘lumturinë’. I referohem librit “Çdo ditë nga 10 minuta” të cilin ju e quani një libër shërues.

Çfarë është në fakt lumturia për ty? A je e lumtur?

Në librin tim të fundit “Tani” një personazh që quhet Lorenco i thotë protagonists që quhet Lidia: “Më thuaj të vërtetën, ti flet gjithmonë për lumturinë por ama, vetë ke zgjedhur të jesh e lirë në vend që të jesh e lumtur.” Kjo do të thotë se nëse zgjedh të jesh i lirë mund të bëhesh shumë i lumtur por edhe rrezikon të biesh në dëshpërim. Nga ana tjetër, ekziston një tjetër lloj lumturie që ka të bëjë me qetësinë, me gjetjen e një vendi që mund ta quash shtëpi: një ekuilibër. Ky ekuilibër ndonjëherë kërkon kompromise.

Unë jam një njeri që tendencialisht dëshiron të jetë i lumtur. Te “10 minutat” jap një farë zgjidhje, në përgjithësi, në romanët e mi nuk e bëj këtë; nuk jap zgjidhje por, ndaj pyetje pa zgjidhje. Pyetje të tmerrshme! (Qesh).

Mendoj se ka dy mësues të mëdhenj në jetë: Lumturia dhe vuajtja. Nëse duam lumturinë duhet ta pranojmë edhe vuajtjen. Nëse e shkëpusim antenën, ndoshta nuk do të vuajmë aq shumë, por as do mund të jemi dot të marrosur pas ekzistencës tonë. Në “10 minutat” personazhi gjen lumturinë përmes vuajtjes. Sa shumë njerëz ka që preferojnë ta zhdukin apo fshehin dhimbjen duke mos kuptuar se me pranimin e saj mund të gjejnë lumturinë… duke iu dorëzuar jetës.

 

Në librin e parë përkthyer në shqip “Çdo ditë nga 10 minuta”, duket se koha është një koncept shumë i rëndësishëm për ty. Gjithashtu, edhe në librin e fundit “Adesso”. Pse të tërheq ky koncept?

(Qesh) Më tërheq dhe njëkohësisht më shqetëson. Mendoj se koha është i vetmi asosacion apo sinonim i jetës. Nga mënyra si ne e kalojmë kohën apo mënyra se si koha na përdor ne, varet ekzistenca jonë. Siç shkruaj në fund të “10 minutave” zbulimi më i madh që bën protagonistja është se në 10 minuta, koha mund të bëhet sërish një mundësi e artë dhe jo një armik! Kur e mendon, koha është e vetmja simptomë e faktit sesi ndihemi. Nëse koha kalon shpejt, do të thotë se ndihemi mire, nëse jo, do të thotë se jemi keq. Çastet më të bukura në jetën tonë janë kur nuk e vëmë re kohën që kalon.

 

Çfarë raporti ke me frikën, me misterin?

Në librin “Tani”, për herë të pare në jetën time, ka një faqe në të cilën është e shkruar vetëm një fjalë: Frikë.

Sepse te “Tani” unë tregoj për çastet e rënies në dashuri. Në fillim është mrekullimi dhe më pas… frikë… (aq sa për t’u shprehur siç duhet, kjo fjalë zë një faqe të tërë). Frika në këtë rast ka të bëjë me frikën për të ndryshuar. Të gjithë mezi presim të ndryshojmë dhe pastaj “të ndryshuarit” na tremb. Skemat tona mendore janë në fund të fundit burim mbijetese edhe pse shpesh përfundojnë e kthehen në burg. Unë, me frikërat e mia… hm… janë pikërisht ato që bëjnë romanët e mi. Veçanërisht libri “Dritat në shtëpitë e të tjerëve” lidhet me misterin. Këtë e kam bërë që të arrij të pranoj faktin se ‘të tjerët’ janë gjithmonë misteriozë. E vërteta vetë është e veshur me mister! Ne kemi brenda mister… kundrejt vetes. Sa më shpejt ta pranojmë këtë aq më shumë do arrijmë të jetojmë pak a shumë të lumtur. (Qesh) Nëse do donim të dinim me çdo kusht gjithçka, me siguri do të ktheheshin në qenie delirante. Nuk mund të dish gjithçka!

“Jetojmë të gjithë duke mos ditur diçka që lidhet me ne.” është shprehja e librit tim që përshkruan këtë që thashë. Edhe kjo të frikëson, por duhet gjithsesi ta pranojmë. E kam kaluar fazën në të cilën doja të dija gjithçka por duhet ta pranojmë se është delirante. E pamundur!

Unë prej profesionit si folëse në radio kam pasur mundësi të takoj njerëz shumë të famshëm, njerëz të ndryshëm dhe mjaft të shqetësuar për atë që mendojnë të tjerët për ata. Këta njerëz më kanë bërë të kuptoj se nuk mund të kontrollojmë atë që nuk mund të kontrollohet. Bota është e pakontrollueshme! Duhet ta pranojmë.

 

Sot jetojmë në një botë konsumiste dhe teknologjike. Çfarë duhet të bëjnë të rinjtë në një kohë kur libri po zëvendësohet nga mjete të tjera?

Ndoshta gabohem, por në takimin te Muzeu Historik për diskutim me të rinj shqiptarë, ishin të pranishëm një klsë e tërë me të rinj rreth të tetëmbëdhjetave. Unë nga të rinjtë italianë pretendoj që të kenë lexuar librin por edhe të dëgjojnë kur shkrimtari i ftuar flet. Te të rinjtë shqiptarë që njoha gjatë prezantimit të librave vura re diçka krejt të kundërt. E di ç’do të thotë të heshtësh plotësisht?! (Qesh) Kjo tregon se ishin kuriozë. Njëri prej tyre madje, më kishte shkruar në faqen fan në facebook: “Faleminderit për eksperiencën!”

Italianët thonë për ju që jeni një vend ku ka shumë kuriozitet. Të njëjtën gjë perceptova edhe unë, edhe pse ndoshta mund të jetë thjesht për faktin se jam një e huaj ardhur për herë të parë këtu.

Sigurisht që problem i zëvendësimit të librit ekziston. Nuk e di ama nëse mjetet e reja të komunikimit dhe teknologjisë mund t’a pasurojnë gjuhën. Unë nuk besoj. Nuk besoj për arsye se ne sot rrezikojmë të kemi më shumë mjete për të komunikuar sesa gjëra për të thënë. Prandaj gjuha sforcohet duke u konsumuar në një farë pike. Mendoj se libri nuk duhet zëvendësuar, por duhet mbrojtur. Mua më japin bezdi njerëzit që thonë se duhet lexuar! Duhet lexuar… sepse është bukur të lexosh jo sepse duhet.

 

Si e arrin Chiara ekuilibrin?

Them me siguri se nuk jam një njeri i qetë. Për mua është më e lehtë të jem ‘e lumtur’ sesa e qetë. Nuk e kam të lehtë. Por, me siguri në çastin që shkruaj jam më shumë në paqe dhe ekuilibër se në çdo çast tjetër. Shkrimi është një lloj ‘dadoje monstrash’ për mua (qesh). Kam probleme të mëdha me gjumin, marr gjithnjë diçka për gjumë, përveçse kur shkruaj.

 

Në librin “Dritat në shtëpitë e të tjerëve” subjekti është paksa i veçantë. Në këtë libër rrëfen për pesë lloje familjesh të ndryshme vendosur në një godinë me pesë kate. Pse familja tradicionale gjendet në katin e pestë?

Në këtë libër kam dashur të tregoj shumë gjëra. Ndoshta, shpirti i romanit është fakti sesi fëmijëria na ndjek gjithmonë. Dhe prandaj, basti më i madh me veten është të bëjmë diçka që nuk ka lidhje me atë që kemi qenë kur ishim të vegjël. Nëpërmjet kësaj historie kam dashur gjithashtu të flas për marëdhënien mes nesh dhe prindërve tanë. Janë pesë lloje familjesh për të treguar se në ditët tona nuk ekziston vetëm një model familjeje. Ka në fakt një arsye pse familja tradicionale është vendosur në katin e pestë. Kjo është bërë për ta çuar personazhin e Mandorlës (një vajzë jetime, pa nënë, që kërkon të stabilizohet) në të gjitha familjet: single (familja me vetveten), gay, etj. Dhe në fund ajo tradicionale, si përmbyllje e njohjes me të cilën përballemi gjithmonë duam apo s’duam.

 

Beson te ‘familja tradicionale’?

Unë besoj te një shprehje e “10 minutave” që thotë se “Familje ka, atje ku familje bëhet.” Nevoja për familje është një nevojë shumë e hershme e qenies njerëzore. Kohët kanë treguar se i duhet dhënë një formë nevojës për familje, ashtu siç e beson apo e do por, edhe me pak tutelim.

 

 

1 Comment

  1. Elira

    Korrik 16, 2016 at 9:19 am

    Pershendetje!Interviste e kendeshme,ka shume dmth e filozofi.Lexuesit jane sa te ndryshem dhe kerkues ne ate qe duan te lexojne.Me pelqeu thenia,eshte bukur te lexosh…mua me sherben te mbush vetemine pse jo edhe gjithmone meson e njihesh me te panjohura.

Lini një koment

Adresa juaj email s’do të bëhet publike. Fushat e domosdoshme janë shënuar me një *

Shares